Praca w czasie upałów – obowiązki pracodawcy i prawa pracownika

Lato i wysokie temperatury to nie tylko kwestia komfortu pracowników. Dla pracodawcy oznaczają one konkretne obowiązki z zakresu BHP. Już obecnie pracodawca musi reagować na warunki panujące w miejscu pracy, zapewniać pracownikom napoje i tak organizować pracę, aby nie narażać ich zdrowia i życia.

Jednocześnie trwają prace nad przepisami, które mają jeszcze bardziej doprecyzować zasady pracy w wysokich temperaturach. Jeżeli projektowane w tym zakresie rozporządzenie wejdzie w życie zgodnie z zapowiedziami tj. od 1 stycznia 2027 r. pracodawcy będą objęci nowymi „letnimi” obowiązkami.

Ogólny obowiązek zapewnienia bezpiecznych warunków pracy

Podstawą jest ogólna zasada wynikająca z Kodeksu pracy – pracodawca ma obowiązek chronić zdrowie i życie pracowników poprzez zapewnienie im bezpiecznych i higienicznych warunków pracy.

W czasie upałów powinien więc ocenić, czy warunki pracy nie powodują nadmiernego obciążenia dla pracowników. Znaczenie ma nie tylko sama temperatura, ale również rodzaj wykonywanej pracy, wysiłek fizyczny, wilgotność powietrza, nasłonecznienie, wentylacja, dostęp do wody, odzież robocza oraz możliwość odpoczynku.

Napoje dla pracowników

Najbardziej konkretnym obowiązkiem pracodawcy w czasie upałów jest zapewnienie pracownikom napojów. Pracodawca powinien zapewnić je nieodpłatnie:

– jeżeli temperatura na stanowisku pracy spowodowana warunkami atmosferycznymi przekracza 28°C

– przy pracy na otwartej przestrzeni obowiązek ten powstaje już wtedy, gdy temperatura otoczenia przekracza 25°C.

Napoje powinny być dostępne przez całą zmianę roboczą, w ilości zaspokajającej potrzeby pracowników i odpowiednio dostosowane do warunków pracy. Co ważne, pracownikom nie przysługuje ekwiwalent pieniężny za napoje – pracodawca powinien faktycznie je zapewnić.

Wentylacja, klimatyzacja i ochrona przed słońcem

Pracodawca powinien również zadbać o to, by pomieszczenia zapewniały odpowiednią temperaturę, wentylację oraz ochronę przed niekorzystnymi warunkami cieplnymi i nadmiernym nasłonecznieniem.

Jeżeli w zakładzie pracy działa klimatyzacja lub wentylacja mechaniczna, pracodawca powinien pamiętać, że urządzenia te nie mogą powodować przeciągów, nadmiernego wychłodzenia ani kierować strumienia powietrza bezpośrednio na stanowisko pracy.

Praca na zewnątrz

Szczególnej uwagi wymaga praca wykonywana na otwartej przestrzeni, np. prace budowlane, drogowe, magazynowe, ogrodnicze, rolnicze czy montażowe. W takich przypadkach pracodawca powinien nie tylko zapewnić napoje, ale też tak zorganizować pracę, aby ograniczyć narażenie pracowników na bezpośrednie działanie słońca i wysokiej temperatury. Może to oznaczać zapewnienie zacienionych miejsc odpoczynku, zmianę godzin pracy, przesunięcie najcięższych zadań na godziny poranne, rotację pracowników albo zwiększenie liczby przerw.

Odzież robocza i ochronna

Wysoka temperatura powinna być brana pod uwagę także przy doborze odzieży roboczej i środków ochrony indywidualnej. Jeżeli pracownik wykonuje pracę w kasku, rękawicach, obuwiu ochronnym, kombinezonie albo innej odzieży ochronnej, ryzyko przegrzania organizmu może być większe.

Nie chodzi oczywiście o rezygnację z wymaganych środków ochrony. Pracodawca powinien jednak, tam gdzie jest to możliwe, zapewnić odzież lżejszą, przewiewną i dostosowaną do pracy w wysokich temperaturach, przy zachowaniu jej właściwości ochronnych.

Czy pracodawca musi skrócić czas pracy?

Na ten moment przepisy nie przewidują ogólnego obowiązku skrócenia czasu pracy wyłącznie z powodu wysokiej temperatury. Pracodawca może jednak zdecydować się na takie rozwiązanie.

W czasie szczególnie uciążliwych upałów może wprowadzić dodatkowe przerwy, wydłużyć istniejące przerwy albo skrócić dzień pracy. Takie działania nie powinny powodować obniżenia wynagrodzenia pracownika.

Z perspektywy pracodawcy warto traktować je nie tylko jako gest wobec pracowników, ale jako element zarządzania ryzykiem BHP. Wysoka temperatura może wpływać na koncentrację, zwiększać liczbę błędów i ryzyko wypadku.

Czy pracownik może odmówić pracy z powodu upału?

Sama wysoka temperatura nie oznacza automatycznie, że pracownik może odmówić wykonywania pracy. Przepisy przewidują jednak szczególne uprawnienie, jeżeli warunki pracy nie odpowiadają przepisom BHP i stwarzają bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia lub życia pracownika.

W takiej sytuacji pracownik może powstrzymać się od wykonywania pracy, zawiadamiając o tym przełożonego. Jeżeli samo powstrzymanie się od pracy nie usuwa zagrożenia, może oddalić się z miejsca zagrożenia. Za ten czas zachowuje prawo do wynagrodzenia.

W praktyce będzie to jednak sytuacja wyjątkowa. Nie wystarczy sam dyskomfort związany z upałem – zagrożenie musi być realne i bezpośrednie.

Szczególne grupy pracowników

W czasie upałów pracodawca powinien szczególnie uważnie oceniać sytuację pracowników bardziej narażonych na skutki wysokiej temperatury. Dotyczy to m.in. pracowników młodocianych, pracownic w ciąży, pracowników z niepełnosprawnościami, osób starszych oraz osób wykonujących ciężką pracę fizyczną.

W praktyce może to oznaczać konieczność zmiany organizacji pracy, ograniczenia niektórych zadań, zapewnienia dodatkowych przerw albo przeniesienia pracownika do innego miejsca pracy.

Odpowiedzialność pracodawcy

Naruszenie obowiązków BHP może skutkować odpowiedzialnością pracodawcy. Dotyczy to również sytuacji, w której pracodawca nie zapewni napojów mimo przekroczenia progów temperatury albo zignoruje warunki pracy stwarzające zagrożenie dla zdrowia pracowników.

Za nieprzestrzeganie przepisów lub zasad BHP grozi kara grzywny od 1.000 zł do 30.000 zł. Ryzyko może być jednak szersze, zwłaszcza jeżeli w związku z pracą w wysokiej temperaturze dojdzie do wypadku przy pracy albo pogorszenia stanu zdrowia pracownika.

Planowane zmiany od 2027 roku

Temat pracy w wysokich temperaturach ma zostać uregulowany bardziej szczegółowo od 1 stycznia 2027 r. Podstawą planowanych zmian jest projekt nowelizacji rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, nad którym prace trwają od grudnia 2024 r.

Mimo że w ostatnim czasie proces legislacyjny nie przyspieszył, zgodnie z aktualnymi informacjami planowany termin wejścia w życie nowych przepisów pozostaje bez zmian i nadal jest to 1 stycznia 2027 r.

Projekt zakłada wprowadzenie konkretnych progów temperatury, po przekroczeniu których pracodawca będzie zobowiązany do czasowego wstrzymania pracy:

– w przypadku pracy w pomieszczeniach granicą ma być 35°C,

– natomiast przy ciężkich pracach fizycznych wykonywanych na otwartej przestrzeni – 32°C.

Co istotne, wstrzymanie pracy miałoby dotyczyć jedynie czasu faktycznego przekroczenia tych progów, a pracownicy mieliby zachować za ten czas prawo do wynagrodzenia. Jeżeli obniżenie temperatury w miejscu pracy nie będzie możliwe, pracodawca będzie musiał zastosować rozwiązania organizacyjne ograniczające nadmierne obciążenie cieplne pracowników.

W praktyce oznacza to, że pracodawcy powinni już teraz zweryfikować, w których miejscach pracy temperatura w sezonie letnim może zbliżać się do projektowanych limitów oraz jakie działania techniczne lub organizacyjne mogą zostać wdrożone z wyprzedzeniem.

Podsumowanie

W czasie upałów pracodawca powinien przede wszystkim zapewnić napoje, zadbać o wentylację i ochronę przed nadmiernym nasłonecznieniem, odpowiednio organizować pracę oraz reagować na sygnały dotyczące zagrożenia dla zdrowia.

Od 2027 roku przepisy mają zostać doprecyzowane. Planowane jest wprowadzenie maksymalnych progów temperatury, po przekroczeniu których praca będzie musiała zostać czasowo wstrzymana. Dlatego już teraz warto potraktować temat pracy w upałach jako stały element polityki BHP, a nie wyłącznie sezonowy problem organizacyjny.